Ten punkt dotyczy narodu. Zobacz także: Judaizm.
Żydzi
Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.
Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)
Regiony zamieszkania
Izrael:
5 540 000
Stany Zjednoczone:
5 300 000
Francja:
490 000
Kanada:
375 000
Wielka Brytania:
295 000
Rosja:
215 000
Argentyna:
183 000
Niemcy:
120 000
Australia:
107 000
Republika Południowej Afryki:
106 000
Ukraina:
103 591-500 000
Węgry:
>100 000
Brazylia:
96 000
Meksyk:
40 000-50 000
Białoruś:
45 000
Belgia:
32 000
Turcja:
18 000 do 30 000
Holandia:
18 000 do 30 000
Włochy:
30 000
Chile:
21 000
Iran:
11 000-35 000
Etiopia:
>22 000
Azerbejdżan:
20 000
Urugwaj:
20 000
Hiszpania:
12 000
Polska:
>12 000
Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne
Religie
głównie judaizm
Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie
Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Dobry pasterz/’ albo ‘czciciele /Pan stworzenia/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych w charakterze Hebrajczycy lub Izraelici, posługujący się zrazu językiem hebrajskim.
Pierwotnie wchodzili oni chyba w zawartość grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była opium dla ludu narodowa - religia mojżeszowa zaś cywilizacja żydowska.
Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.
Spis treści
//
Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba a późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy zaś Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd ponadto znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a później, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za z większym natężeniem godnych potomków Izraela, albowiem posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Dobry pasterz zaś w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali kodeks prawa mojżeszowego. Poniżej dekadencja VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy plus uprowadzili społeczeństwo hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W tamtym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej zaś jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są w tej chwili z rzadka wspominane przez Zwierzchnik Wola, i przydawka Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. I w VIII wieku nim Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących przedtem królach. O królestwie Judy mówią również dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala i Nabuchodonozora II.
Pod upadek VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, oraz w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, racja że mianem Żydów zaczęto formułować wszystkie 12 pokoleń, a nie przed chwilą samych Judejczyków. Kierunek ów wolno uwiecznić w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Wyraz jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje okazjonalnie coraz przedtem niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), tymczasem w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 cięgi, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wieszcz Zachariasz posługuje się przedtem określając Izraelitę (8:23). Termin jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się nie prędzej w księdze Daniela (3:8.12) i jest często użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), mimo że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Misjonarz Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, inaczej Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na okoliczność, że natychmiast w I wieku n.e. termin Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze epitet Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe oznaczanie, co dotyczy i imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je jak chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Dobry pasterz). Żyd (Judejczyk) oznacza wówczas czciciela albo chwalcę Boga Przedwieczny i takie namawianie imienia potwierdza zobrazowanie z księgi Rodzaju 29:35.
Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.
Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich jak naród wybrany przez Boga Stwórca. Żydzi mieli zapoczątkować od Abrahama, kto dookoła 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (dzisiaj Palestyna a państwo Izrael). W czasie trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli początkowo Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., jak poniżej wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan w charakterze Ziemi Obiecanej przez Boga. Wokół 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i ekonomiczny, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (rok kalendarzowy 1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwie królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To fakt zapoczątkowało dyspersja - żydowską diasporę. Do Judei wróciła bo przed chwilą niewielka część wysiedlonych Żydów, i to nie wcześniej za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Pozostałość pozostała ponad Eufratem, tworząc nadzwyczajnie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, że miano Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., i pierwsze danie wzmianki o Izraelu w charakterze państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.
Żydzi w diasporze
Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie wokół roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.
Palestyńska więź żydowska przez kolejne stulecia podlegała, razem z całym krajem, władzy cesarstwo perskiego, z kolei Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i do nogi syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się myślenie narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym główny punkt religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy jak wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali ludzie żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca większa część Żydów sęp nie zważając na Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na parę odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Mimo rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez rzędu dubel tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna opium dla ludu - mozaizm, którego przykazania obejmowały nie przed chwilą kwestie wiary, pomimo tego dokładnie regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Mozaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił zapowiedź żydowskości - w przypadku Żydów wierzenia precyzyjnie pokryło się z narodowością.
Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym w owym czasie świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom cesarstwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, kiedy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują oddziaływanie teologii żydowskiej. Był to również chronos żydowskiego prozelityzmu - w największym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło mozaizm jak credo państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę wedle której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali arche Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (skutkiem tego sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd talent na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były właśnie korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. W owym czasie największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (tym samym aszkenazim, hebr. “Republika federalna niemiec”). I w Polsce Żydzi na masową skalę osiedlali się od XIII wieku. Niebawem po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.
W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie inny sytuacja - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, przeciętnie cieszyli się ochroną panującego, skoro w charakterze “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, często z własnymi murami i władzami. Powinno się zaznaczyć, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, jednakowo, gdy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości poniżej Żydów, wyjątkowo w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one przeciętnie formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Z drugiej strony oskarżano Żydów o mordy rytualne (materia Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się oraz prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie powinno się za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda wspólnota ludności (”naród”, “położenie”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów nadal idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne postawa chrześcijan do Żydów, których przez cały czas uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a nieraz jawnie wrogie.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały para przeciwstawne koncepcje: próba do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania natomiast odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie tudzież wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a z kolei do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
Diaspory wedle wielkości
Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; według badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):
- Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; powyżej jedna druga nie powinno się do żadnej wspólnoty religijnej)
- Rosja: 800 000
- Francja: 606 561
- Ukraina: 500 000
- Kanada: 394 000
- Argentyna: 300 000
- Wielka Brytania: > 300 000
- Niemcy: > 220 000
- Brazylia: 130 000
- Australia: 120 000
- Republika Południowej Afryki: 106 000
- Belgia: 52 000
- Meksyk: 50 000
- Iran: 40 000
- Holandia: 40 000
- Turcja: 30 000
- Włochy: 45 000
II kampania światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.
Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.
W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Czereda Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne wybieg kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym wspólnie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.
Insurekcja współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Relacja Izraela.
W latach 1945-1948 w brytyjskiej w owym czasie Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael konflikt zbrojny przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Konflikt zbrojny ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które zbiorowość międzynarodowa uznaje do teraz. Po 1967 poniżej kontrolą Izraela znajdują się także Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Obrębek i Zona Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje nad 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie dookoła 17 mln.
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi
- Aszkenazyjczycy
- Sefardyjczycy
- Mizrachijczycy
- Ludy semickie
- Habiru
- Antysemityzm
- Języki żydowskie
- Historia Żydów w Polsce
- Izrael
- Światowy Zjazd Żydowski
- Judaizm
Linki zewnętrzne
- Grupa dyskusyjna Pozorny Izrael (WIL)
- Forum Żydów Polskich
- www.izrael.badacz.org
- The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
- www.joo.eu - Stronica Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina
.svg){kind=link}
